Rehber · Kurumlar için

Bir araştırma raporunu nasıl değerlendirirsiniz?

Stratejik karar desteği için talep yazın

Kısa cevap

Bir rapordaki her bulgu için dört şeye bakın: saha tarihi, baz, yöntem ve sınır. Baz, oranın kaç kişinin ya da kaç ziyaretin içinden hesaplandığıdır. Bu dördünden biri eksikse bulgu bilgi olarak işinize yarayabilir, ama karar dayanağı olarak zayıftır. Dikkat edilmesi gereken tipik bir hata, bir alt grubun oranını herkesin oranı gibi okumaktır.

En çok tekrarlanan rakam bile yanlış olabilir

“Yeni ürünlerin %80’i batar.” Bu cümleyi bir sunumda görmüş olabilirsiniz. Journal of Product Innovation Management’ta 2013’te yayımlanan bir değerlendirmeye göre bu bir mit: 1977’den bu yana yapılan ampirik çalışmalar yeni ürün başarısızlık oranını %40 ya da altında buluyor. Yazarlara göre mit, “herkes böyle diyor” safsatası ve kişisel çıkar sayesinde yaşamaya devam ediyor.

Bu bulguya da aynı dört soruyla bakın:

  • Tarih: Ne zaman? Makale 2012’de çevrimiçi, 2013’te basılı yayımlandı; 1977’den itibaren yapılan çalışmaları değerlendiriyor.
  • Baz: Kimin içinden? Tek bir örneklem yok; başka çalışmaların bulgularını bir araya getiren bir derleme.
  • Yöntem: Nasıl? Hakemli dergide görüş ve derleme makalesi; yeni bir ölçüm değil.
  • Sınır: Neyi kapsamıyor? “Başarısızlık” tanımı çalışmadan çalışmaya değişiyor; çalışmalar ağırlıkla ABD’den. Biz yalnız makalenin özetini okuduk.

Sonuç: “%80” rakamı karar dayanağı olamaz. “%40 ya da altı” da tek bir ölçüm değil, bir derlemenin özetidir; tanım farkları akılda tutularak okunmalıdır. Kaynağın künyesi ve sınırları kanıt bankasında: CM2013.

Birinci soru: Ne zaman toplandı?

Saha tarihi ile yayın tarihi aynı şey değildir. Yapay Zeka Politikaları Derneği (AIPA) ve Kuantum Araştırma’nın “İşletmelerde Yapay Zeka Algısı 4” raporunda saha çalışması Ağustos 2025’te yapılmış, analiz ve raporlama Aralık 2025’te tamamlanmıştır. Raporu bugün okuyan biri, bulguların Ağustos 2025’teki durumu gösterdiğini bilmelidir. Bir bulgunun hangi dönemi gösterdiğini yayın tarihi değil, saha tarihi söyler.

İkinci soru: Kimin içinden hesaplandı?

Aynı rapordan bir örnek. Araştırmada 12 ildeki 992 işletmeyle görüşülmüş. Raporun ön sözündeki özet cümle, katılımcı işletmelerin %25,2’sinin yapay zekâ uygulamalarını aktif olarak kullandığını ve %76,5’inin bu teknolojilerin verimliliği artırdığını belirttiğini söylüyor. İki oran aynı cümlede duruyor, ama tabanları farklı:

  • %25,2’nin tabanı, görüşülen 992 işletmenin tamamıdır.
  • %76,5 ise ilgili grafiğin altındaki baz satırına göre yapay zekâ kullanımını faydalı bulan 174 işletmeye aittir. Soru çok cevaplıdır; aynı işletme birden fazla fayda işaretleyebilir.

Zincir şöyle kurulur: 992 işletmeden yapay zekâ kullanan 250 işletme, bunlardan yapay zekâ kullanımını faydalı bulan 174 işletme ve bunların %76,5’inin işaretlediği “verimlilik ve hız artışı sağladı” yanıtı. Kabaca hesaplarsak bu yaklaşık 133 işletmedir; 992 işletmenin yaklaşık %13’ü eder. Bu hesap bizimdir, raporda yer almaz ve yuvarlama içerir. Amacı yalnız bazın, okunan sonucu ne kadar değiştirdiğini göstermektir.

Raporun kendisi bazı grafiğin altında açıkça yazıyor. Ders şu: özet cümleyle yetinmeyin, baz satırını arayın. Çok cevaplı bir soruda da seçeneklerin oranlarını toplamayın; toplam %100’ü aşabilir.

Üçüncü soru: Soru tam olarak neydi?

Aynı serinin toplum raporundan bir örnek. “Toplumda Yapay Zeka Algısı 2” raporunda saha Ağustos–Eylül 2025’te, 1.252 kişiyle yapılmış. Rapor metni katılımcıların %57,6’sının günlük hayatlarında yapay zekâ araçlarını kullandığını söylüyor. Grafiğin baz satırına göre bu oran, yapay zekâ türlerini duymuş 1.009 kişiye aittir; 1.252 kişinin tamamına değil.

Ayrıca soru “Yapay zeka araçlarını / uygulamalarını günlük hayatınızda kullanıyor musunuz?” diye sorulmuş. Bu, “her gün kullanıyor” anlamına gelmez. Soru metnini bilmeden bir oranı yorumlamak, olduğundan farklı bir sonuç çıkarma riskini taşır.

Dördüncü soru: Nasıl ölçüldü ve neyi kapsamıyor?

Her iki rapor da web ve telefon anketiyle (CAWI ve CATI) yapılmıştır. Bu yöntem kişilerin ve işletmelerin beyanını ölçer. “Verimliliği artırdı” yanıtı bir algıdır; verimliliğin gerçekten arttığını ölçen kontrollü bir deney değildir. Yöntem, bulgunun hangi soruya cevap verebileceğini belirler.

Her araştırmanın bir sınırı vardır: kapsanmayan bölgeler, gruplar, saatler ya da kanallar. İyi bir rapor bunu kendisi yazar. Sınır yazılı değilse sorun: Bu sonuç kimin için geçerli değil?

İyi bir rapor neyi açıklar?

Kamuoyu araştırmacılarının ABD merkezli meslek kuruluşu AAPOR (American Association for Public Opinion Research), Haziran 2026’da güncellediği meslek kodunda sonuçlarla birlikte şu bilgilerin açıklanmasını ister: veri toplama stratejisi; araştırmayı kimin finanse ettiği ve kimin yürüttüğü; soru metinleri ve talimatlar; incelenen kitlenin tanımı; örneklemin nasıl oluşturulduğu; veri toplama biçimi ve dili; veri toplama tarihleri; tamamlanan görüşme sayısı; verilerin nasıl ağırlıklandırıldığı; veri kalitesini sağlamak için yapılan kontroller; tasarımın sınırları; yapay zekâ kullanıldıysa hangi iş için kullanıldığı ve çıktısının hangi adımda doğrulandığı.

Bu liste, elinizdeki herhangi bir raporu kontrol etmek için iyi bir başlangıçtır. Teslim ettiğimiz raporlarda da her bulgunun tarihi, örneklemi, yöntemi ve sınırı yazılıdır; örneklemi veya tarihi belirsiz bir kaynak dayanak yapılmaz.

Sitede andığımız her rakam kanıt bankasında aynı biçimde durur: ülkesi, dönemi, örneklemi, kaynak türü ve sınırıyla. Kartların nasıl okunduğu ve kullanmadığımız rakamlar: Kanıt bankası nasıl okunur?

Temsili örnek: bir cümleyi karar dayanağına çevirmek

Temsili örnek gerçek bir araştırmaya ait değildir.

Bir yönetim sunumunda şu cümle var: “Şikâyetlerin %40’ı iade sürecinde.”

Soru Cevap
Tarih: Hangi dönemin şikâyetleri? Yazmıyor.
Baz: Kaç şikâyetin %40’ı? Bütün kanallar mı, yalnız çağrı merkezi mi? Yazmıyor.
Yöntem: Şikâyetleri kim, hangi kurala göre sınıflandırdı? Kurumun kendi sınıflandırması; kural yazılı değil.
Sınır: Kim kapsanmıyor? Şikâyet etmeyen müşteriler kapsanmıyor; bu da yazılı değil.

Sonuç: Bu cümle bir soruyu işaret edebilir, ama karar dayanağı yapılamaz. Raporlarımızda bu tür bir kaynak, kanıt kartında “dayanak olarak kullanılmadı” diye işaretlenir ve nedeni yazılır. Aynı soru, tarihi ve örneklemi bilinen bir saha çalışmasıyla yeniden sorulabilir. Biçimini örnek raporda görebilirsiniz.

Kontrol listesi

  • Saha tarihi yazılı mı ve yayın tarihiyle karıştırılmıyor mu?
  • Her oranın bazı yazılı mı? Oran kimin içinden hesaplanmış?
  • Özet cümledeki oran, grafikteki bazla aynı kitleyi mi anlatıyor?
  • Çok cevaplı sorularda oranlar toplanmıyor mu?
  • Soru metni biliniyor mu?
  • Yöntem neyi ölçüyor: beyanı mı, davranışı mı?
  • Sınırlar yazılı mı?
  • Yapay zekâ kullanıldıysa hangi işte kullanıldığı ve kimin kontrol ettiği yazılı mı?

İlgili rehberler

Bir oranı kendi kararınıza taşımadan önce sınırını görmek için: Kayıp senaryosu hesaplayıcı araştırmalarda görülen oranları ülkesi, yılı ve kaynağıyla gösterir, ama hiçbirini sizin oranınız diye varsaymaz. Hesaplayıcı tarayıcınızda çalışır; girdikleriniz hiçbir yere gönderilmez.

Sonraki adım

Elinizdeki raporlar birbirini tutmuyorsa onları tarih, örneklem ve yöntemleriyle yan yana koyabiliriz.

Stratejik karar desteği için talep yazın

Kaynaklar

  1. N01 Gelecek Araştırması: İşletmelerde Yapay Zeka Algısı 4 Yapay Zeka Politikaları Derneği (AIPA) ve Kuantum Araştırma · Aralık 2025 (saha Ağustos 2025) Erişim:
  2. N02 Gelecek Araştırması: Toplumda Yapay Zeka Algısı 2 Yapay Zeka Politikaları Derneği (AIPA) ve Kuantum Araştırma · Aralık 2025 (saha Ağustos–Eylül 2025) Erişim:
  3. N33 Standards and Ethics AAPOR (American Association for Public Opinion Research) · Haziran 2026 sürümü Erişim:
  4. N33a AAPOR Code of Professional Ethics and Practices (Revised June 2026) AAPOR · Haziran 2026 Erişim:
  5. CM2013 Perspective: New Product Failure Rates: Influence of Argumentum ad Populum and Self-Interest Journal of Product Innovation Management 30(5); George Castellion ve Stephen K. Markham · Çevrimiçi 25 Ekim 2012; baskı Eylül 2013 Erişim:

Bu konuda sorunuz mu var?

Bu rehberde yanıtını bulamadığınız soruyu yazın.

  • E-posta adresinizi yazarsanız yanıtımızı bu adrese göndeririz; yazmazsanız yanıt gönderemeyiz ve sorunuzu yalnız rehberleri geliştirmek için kullanırız.
  • İyi sorular, kişisel veri içermeyecek biçimde yeniden yazılarak bu rehbere ya da yeni bir rehbere eklenebilir; adınız ve e-posta adresiniz yayımlanmaz.

Tek bir soru yazın. Başka kişilere ait ad, telefon numarası gibi kişisel verileri ve sağlık gibi özel nitelikli verileri yazmayın.

Yalnız yanıt almak istiyorsanız yazın. Bu adresi yalnız sorunuzu yanıtlamak için kullanırız; bülten ya da tanıtım e-postası göndermeyiz.

Sorunuz ve yazarsanız e-posta adresiniz, veri sorumlusu VOMAİR Fan Teknolojileri Ltd. Şti. tarafından sorunuzu yanıtlamak ve rehberleri geliştirmek amacıyla işlenir; Türkiye’deki sunucuda saklanır ve info@ilyasaltindag.com kutusuna e-postayla iletilir. Sunucudaki soru kaydı en çok 90 gün sonra silinir; soruya ilişkin e-postalar ve yanıt yazışması en çok 2 yıl saklanır. Ayrıntılar: KVKK Aydınlatma Metni.