Rehber · Kurumlar için
Gizli müşteri firması seçerken sorulacak sorular
Karar sorusu: Gizli müşteri tekliflerini fiyattan önce neyle karşılaştırmalıyım?
Bu soruları bize sorun: talep yazın
Kısa cevap
Teklifleri fiyattan önce ölçümün nasıl yapılacağıyla karşılaştırın. On iki soru sorun: yöntem, habersizlik, örneklem, saha ekibinin hazırlığı, bulgu başına kanıt, raporun iddia etmedikleri, çalışanlara ne olacağı, kişisel veri ve kayıt, itiraz, karara bağlama, çıkar ilişkisi ve fiyatı belirleyenler. İyi bir firma bu soruları yazılı cevaplar ve cevabın sınırını da söyler. Aynı soruları bize de sorun: her sorunun altında bizim cevabımızın sitede nerede yazdığını gösterdik. Teklif toplantısına götürmek için: kontrol listesi.
Teklifleri neyle karşılaştırıyorsunuz?
İki teklifin başlığı aynı olabilir: “gizli müşteri araştırması”. Ama biri habersiz, yazılı senaryolu ve her bulgusu bir kayda dayanan bir ölçümdür; öteki, zamanı önceden bilinen ziyaretlerin puan tablosu olabilir. İkisi aynı bayiyi farklı gösterir.
Ziyaretin ne zaman geleceğinin bilinmesi bile sonucu değiştirebilir. ABD’de gıda güvenliği denetimlerinde, zamanı önceden tahmin edilemeyen denetimler, işletmenin bekleyebildiği günlere göre %16,3 daha fazla ağır kritik ihlal buldu.
Kaynak: Makofske, Economics Letters, 2019, ABD · hakemli, gıda denetimi; iki grup da habersizdi, haberli ziyaret ölçülmedi; bayi kanalına benzetme olarak · CH-07
Aşağıdaki sorular kimseyi hedef almaz; teklifleri aynı ölçütle karşılaştırmak içindir. Kontrol listesini yazdırıp teklif toplantısına götürün ve cevapları yazılı isteyin; her maddenin neden önemli olduğu ve iyi cevabın neye benzediği listenin altında.
Kontrol listesi
- Yöntem notunu yazılı istedim: neden bu yöntem, neyi ölçmez?
- Ziyaretin gün, saat ve kanalının bayiye bildirilmeyeceğini ve senaryonun her ziyarette aynı uygulanacağını sordum.
- Ziyaret sayısı ve dağılımı kapsamda yazılı; sonucun neyi temsil etmeyeceğini biliyorum.
- Sahaya çıkanların nasıl hazırlandığını ve aynı ölçütle değerlendirip değerlendirmediğini sordum.
- Her bulgunun tarih, örneklem, yöntem ve sınırla geleceğini; gözlemin yorumdan ayrı yazılacağını sordum.
- Raporun neyi iddia etmediğini, özellikle satış tahmini olmadığını yazılı gördüm.
- Çalışanların adının yazılmayacağını ve raporun kişiyi değil süreci değerlendireceğini sordum.
- Hangi kişisel verinin toplanacağını, ses ve görüntü kaydı alınmayacağını ve tarafların rolünü sözleşmede gördüm.
- Bir bulguya katılmazsam kayda nasıl bakabileceğimi sordum.
- Sonucun hangi karara bağlanacağını yazdım.
- Ölçenin kimden bağımsız olduğunu ve saha ekibinin çıkar ilişkisini nasıl bildirdiğini sordum.
- Teklifleri başlıkla değil kapsamla karşılaştırdım.
Yöntem ve örneklem
1. Sorumu hangi yöntemle ölçeceksiniz, bu yöntem neyi ölçmez?
Neden önemli. Gizli müşteri ziyareti, tanımlı adımların gerçek bir temasta uygulanıp uygulanmadığını gösterir; müşterinin ne düşündüğünü ölçmez. Nielsen Norman Group’un yöntem rehberi de insanların söyledikleri ile yaptıklarının çoğu zaman farklı olduğunu vurgular.
İyi cevap neye benzer. Her soruya aynı yöntemi önermez, kararınızdan başlar. Yazılı bir yöntem notu verir: neden bu yöntem, neyi ölçer, neyi ölçmez, düşünülen diğer yöntemler neden seçilmedi.
Bizim cevabımız: Teklifle verilen yöntem notu · Gizli müşteri araştırması neyi ölçer, neyi ölçmez?
2. Ziyaretler habersiz mi, senaryo her ziyarette aynı mı?
Neden önemli. Ölçüleceğini bilmek bile davranışı değiştirebilir: Çin’de randomize bir deneyde kliniklere yalnızca “anonim bir hasta gelip değerlendirme yapacak” denmesi ilaç yazma davranışını değiştirdi; bu yüzden programın kendisi duyurulabilir. Ama gün ve saat bilinirse ölçülen, o güne hazırlanmış davranış olabilir (yukarıdaki denetim çalışması, CH-07).
Kaynak: Cheo ve diğerleri, Health Economics Review, 2020, Çin · hakemli randomize deney, sağlık sektörü; bayi kanalına benzetme olarak · CH-08
İyi cevap neye benzer. Program bayiye duyurulabilir; ziyaretin günü, saati ve kanalı bildirilmez. Senaryo yazılıdır, sahaya çıkmadan önce sizinle birlikte belirlenir ve her ziyarette aynı uygulanır; değişen senaryonun sonuçları karşılaştırılamaz. Gün ve saatler, ziyaretin zamanı tahmin edilemeyecek biçimde dağıtılır.
Bizim cevabımız: Ziyaret senaryosu ve ölçütler kapsam aşamasında birlikte belirlenir; siz kapsamı yazılı onaylamadan iş başlamaz. Kapsam, teklif ve onay nasıl işler? Bayi ağında haberli ziyaretin neyi göstermediği: Bayi sorusu: habersiz ziyaret
3. Kaç ziyaret, hangi şube, gün ve saat? Sonuç neyi temsil edecek?
Neden önemli. Bir ziyaret o gün ve o saati gösterir; birkaç ziyaretin “bütün ağınız” diye sunulması kararı yanlış yere götürür. ICC/ESOMAR Kodu, araştırmacıdan sonucun hedef grubu ne kadar iyi yansıttığını etkileyen sınırlar konusunda şeffaf olmasını ister.
İyi cevap neye benzer. Ziyaret sayısı ve dağılımı yazılı kapsamdadır. Raporda hangi şube, gün ve saatlerin kapsandığı ve sonucun nereye genellenemeyeceği yazılır. Bütçe küçülürse kapsam daralır; küçülen kapsamın sonucu, büyük kapsamın sonucu gibi sunulmaz.
Bizim cevabımız: Örnek rapor › Kapsam · Örnek rapor › Sınırlar · Sık sorulanlar › Fiyat ve teklif
Saha ekibi ve kanıt
4. Sahaya kim gidiyor, nasıl hazırlanıyor, herkes aynı ölçütle mi değerlendiriyor?
Neden önemli. Aynı ziyareti iki kişi farklı yazabilir: biri “bekleme uzundu” der, öteki saati yazar. Kamuoyu araştırmacılarının ABD merkezli meslek kuruluşu AAPOR’un meslek kodu, görüşmecilerin nasıl eğitildiğinin ve denetlendiğinin talep edildiğinde açıklanabilmesini ister.
İyi cevap neye benzer. Sahaya çıkan herkes aynı senaryo ve aynı formla çalışır. Eğitim; senaryoya sadakati, gözlem ile yorumun ayrımını ve kişisel veri kurallarını kapsar. Kişi gerçek göreve eğitimden sonra atanır. Ölçütün herkesçe aynı okunup okunmadığının nasıl sınandığını da sorun. Veriyi insanlar toplar; yapay zekâyla üretilmiş ziyaret ya da yanıt kullanılmaz.
Bizim cevabımız: Sık sorulanlar › Saha ekibi · Örnek görev ve kendini sınama · Sahada kim çalışır?
5. Her bulgunun dayanağı ne?
Neden önemli. “Uyguluyoruz” demek ile uygulamak aynı şey değil: İngiltere’de bir hastanede gözlenen uygulama, çalışanların kendi beyanıyla ilişkili çıkmadı. ICC/ESOMAR Kodu da bulguların veriyle desteklenmesini ve bulgu ile yorumun açıkça ayrılmasını ister.
Kaynak: Jenner ve diğerleri, Journal of Hospital Infection, 2006, Birleşik Krallık · hakemli, sağlık sektörü; ticari kanal için benzetme · JENNER2006
İyi cevap neye benzer. Her bulgu tarih, örneklem, yöntem ve sınırla gelir. Gözlem ile ziyaretçinin yorumu ayrı alanlardadır. Saat tahminle değil kayıtla yazılır. Analizde yapay zekâ kullanıldıysa hangi iş için kullanıldığı ve kimin kontrol ettiği yöntem notunda yazar.
Bizim cevabımız: Kanıt kartı nasıl okunur? · Rapordan önce neyi kontrol ederiz? · Örnek rapor › Dayanaklar
6. Rapor neyi iddia etmiyor?
Neden önemli. Gizli müşteri puanı bir uyum ölçüsüdür, satış tahmini değildir. Üç hizmet perakende zincirinin verisinde gizli müşteri değerlendirmeleri, gerçek müşteri memnuniyeti ve satışla kayda değer bir ilişki göstermedi; gerçek müşteri memnuniyeti ise satışla ilişkili çıktı.
Kaynak: Blessing ve Natter, Journal of Retailing, 2019, ülke belirtilmemiş · hakemli, danışmanlık gerektiren perakende satış; yalnız özet okundu · CH-10
İyi cevap neye benzer. Raporda “bu çalışma neyi göstermez” bölümü vardır: satış tahmini olmadığı, kapsanmayan şube ve saatlere genellenmediği, tek bir çalışanın performansını ölçmediği yazılıdır.
Bizim cevabımız: Gizli müşteri › Sonuç neyi temsil eder, neyi etmez? · Örnek rapor › Sınırlar
Kişiler, veri ve hukuk
7. Ziyaret edilen çalışanlara ne olacak?
Neden önemli. ICC/ESOMAR Kodu, verisi toplanan kişiye yönelik ve davranışını değiştirmeyi amaçlayan doğrudan eylemi “araştırma dışı faaliyet” sayar ve araştırmacıdan ikisini açıkça ayırmasını ister. Tek tek çalışanlar hakkında karar için tasarlanmış bir ölçüm, araştırma diye sunulmamalıdır.
İyi cevap neye benzer. Raporda çalışanın adı yazılmaz, görevi yazılır; bulgu kişiyi değil hizmet adımını değerlendirir. Tarih, saat ve kanal çalışanı işvereni için belirlenebilir kılabileceğinden bu kayıtlar kişisel veri sayılır (8. soru); yalnız sözleşmede yazılı amaçla paylaşılır ve çalışan hakkında karar için kullanılmaz. Bulgular süreç, standart ve eğitim kararları içindir.
Bizim cevabımız: Sık sorulanlar › Gizlilik ve veri
8. Hangi kişisel veri toplanacak, ses ya da görüntü kaydı alınacak mı?
Neden önemli. Çalışanın adı yazılmasa da lokasyon, tarih, saat ve görev bilgisiyle bir gözlem kaydı çalışanı belirlenebilir kılabilir; bu kayıt kişisel veridir. Ses kaydı ise ayrıca ceza hukukunu ilgilendirir.
İyi cevap neye benzer. Hangi verinin neden toplanacağı yazılıdır. Yüz, yaka kartı veya plaka gösteren fotoğraf çekilmez; gizli ses ya da görüntü kaydı alınmaz. Tarafların rolü (veri sorumlusu, veri işleyen), verinin nerede tutulacağı ve gözlenen çalışanların nasıl bilgilendirileceği sözleşmede yazılıdır.
Hukuki çerçeve (genel bilgi, hukuki görüş değildir). KVKK kişisel veriyi “kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi” diye tanımlar (m.3/1-d); veri işlendiği amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmalıdır (m.4/2-ç). Veri sorumlusu, ilgili kişileri verinin elde edilmesi sırasında aydınlatmakla yükümlüdür (m.10); habersiz ölçümde bunun nasıl yapılacağı sözleşmede ve hukukçunuzla belirlenir. Türk Ceza Kanunu, kişiler arasındaki aleni olmayan konuşmaları taraflardan birinin rızası olmadan dinlemeyi ya da kaydetmeyi (m.133/1) ve katıldığı bir konuşmayı diğer konuşanların rızası olmadan kayda almayı (m.133/2) suç olarak düzenler; bir mağaza konuşmasının bu kapsama girip girmediği somut olaya göre değerlendirilir. Kendi durumunuz için hukukçunuza danışın.
Bizim cevabımız: Kurumsal › Saha verisi ve KVKK · KVKK Aydınlatma Metni
9. Bir bulguya katılmazsanız ne olur?
Neden önemli. Rapor bir bayiyle ya da bölge müdürüyle konuşulacaksa ilk soru şudur: “Bunu nereden biliyorsunuz?” ICC/ESOMAR Kodu, talep edilirse veri toplamanın bağımsız olarak kontrol edilmesine izin verilmesini; AAPOR kodu da veri kalitesi kontrollerinin açıklanmasını ister.
İyi cevap neye benzer. Her bulgu, dayandığı kayda kadar izlenebilir. İsterseniz kayıtlardan bir örnek, kişisel verilerden arındırılmış olarak incelemenize açılır. Tutarsız bir kayıt düzeltilmeden rapora girmez. Net çıkmayan sonuç kesinmiş gibi yazılmaz; ek saha gerekiyorsa ayrıca kapsamlanır.
Bizim cevabımız: Kurumsal › Kalite kontrol · Sık sorulanlar › Sonuçlar · Görev kaydı neden düzeltmeye gönderilir?
Karar, çıkar ve fiyat
10. Sonuç hangi karara, nasıl bağlanacak?
Neden önemli. Kararla bağlantısı kurulmamış bir rapor, ne kadar doğru olursa olsun hiçbir şeyi değiştirmeyebilir. Sonuç ne çıkarsa çıksın aynı kararı verecekseniz araştırmaya gerek yoktur.
İyi cevap neye benzer. Çalışma bir karar sorusuyla başlar. Rapor seçenekleri dayanaklarıyla karşılaştırır ve izlenecek göstergeleri yazar; kararı sizin yerinize vermez.
Bizim cevabımız: Örnek rapor › Seçenekler · Örnek rapor › İzlenecek göstergeler · Araştırma önerisini ekibinize nasıl sunarsınız?
11. Ölçen kimden bağımsız?
Neden önemli. Ölçen, sonuca göre size eğitim, yazılım ya da danışmanlık da satıyorsa bu yazılı olmalı; AAPOR kodu da araştırmayı kimin finanse ettiğinin ve yürüttüğünün açıklanmasını ister. Ziyaret eden kişi bayiyi ya da rakibini tanıyorsa kaydı da tarafsız olmayabilir.
İyi cevap neye benzer. Raporda kimin finanse ettiği ve kimin yürüttüğü yazılıdır. Görev alan kişi, ölçülen kurumla ya da rakibiyle bir ilişkisi varsa bunu görevi kabul etmeden önce bildirir; görev başka birine verilir. Ölçüm ile sonrasında önerilen iş birbirine karıştırılmaz.
Bizim cevabımız: Sık sorulanlar › Saha ekibi · Kanıt bankamızda satıcı ve danışmanlık araştırmalarını ayrı rozetle işaretliyoruz: Kanıt bankası nasıl okunur?
12. Fiyatı ne belirliyor, kapsam küçülünce neyi kaybediyorum?
Neden önemli. Aynı başlıklı iki teklif farklı ziyaret sayısı, nokta dağılımı, kanal ve rapor düzeyi içerebilir. Teklifleri başlıkla değil kapsamla karşılaştırın; ucuz teklifin neyi kapsamadığını sorun.
İyi cevap neye benzer. Fiyat yazılı kapsamla birlikte verilir ve fiyatı belirleyen etkenler açıkça sayılır. Bütçeniz belliyse o bütçeyle hangi sorunun yanıtlanabileceği ve hangisinin yanıtlanamayacağı yazılır.
Bizim cevabımız: Sık sorulanlar › Fiyat ve teklif · Gizli müşteri › Kapsamı ve fiyatı ne belirler?
Bu cümleleri duyarsanız durun ve sorun
- “Puanınız satışınızı gösterir.” Gizli müşteri puanının satışla kayda değer ilişki göstermediği hakemli bir çalışma var (CH-10). Sorun: Bu puan hangi kararı destekliyor?
- “Ziyareti önceden haber veririz, bayiniz hazırlıklı olur.” Hazırlıklı bayi sıradan günü göstermeyebilir (CH-07). Programı duyurmak başka, ziyaret gününü bildirmek başka.
- “Gizli kamera ya da ses kaydıyla kanıtlarız.” Kişisel veri ve ceza hukuku riski taşır (KVKK m.4; TCK m.133–135). Kanıt, kayıtlı saat, senaryo adımları ve yazılı gözlemle tutulabilir.
- “Çalışan bazında karne veririz; kimin uyarılacağını siz seçersiniz.” Bu, kişiye yönelik bir denetimdir; ICC/ESOMAR Kodu bunu araştırmadan ayrı tutar.
- “Bayilerinizin satış fiyatını da kontrol eder, uymayanı raporlarız.” Türkiye’de sağlayıcının bayinin yeniden satış fiyatını sabit ya da asgari olarak belirlemesi rekabet hukukunca yasaktır. Azami ya da tavsiye fiyat, baskı veya teşvikle sabit ya da asgari fiyata dönüşmemelidir (4054 sayılı Kanun m.4; 2002/2 sayılı Tebliğ m.4/a). Rekabet Kurumu’nun Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuzu, bayilerin uyguladığı fiyatların sağlayıcı tarafından izlenip kontrol edilebildiği durumlarda fiyat belirleme yöntemlerinin daha etkili olacağını yazar. Fiyat bilgisi toplanacaksa sınırını kendi hukukçunuzla netleştirin.
- “Yöntemi biz biliriz; kapsamı ve sınırı sonra konuşuruz.” Yazılı kapsam ve yöntem notu gelmeden saha başlamamalı.
- “Daha hızlı olsun diye yanıtların bir kısmını yapay zekâyla tamamlarız.” Yapay zekâ yanıtı katılımcı yanıtı yerine geçmez: Yapay zekâ anket katılımcılarının yerini alabilir mi?
Hukuki konulardaki satırlar genel bilgidir, hukuki görüş değildir.
Temsili örnek: aynı soruya iki cevap
Temsili örnek gerçek bir firmaya ya da teklife ait değildir.
- Sonuç neyi temsil edecek?
Zayıf cevap: “Bütün ağınızın fotoğrafını çekeriz.”
Güçlü cevap: “Kapsamdaki şube, gün ve saatleri; kapsanmayanlar raporda sınır olarak yazılır.” - Bir bulguya katılmazsak?
Zayıf cevap: “Sahadaki kişilerimize güveniyoruz.”
Güçlü cevap: “Bulgunun dayandığı kaydı gösteririz; isterseniz kayıtlardan bir örnek, kişisel verilerden arındırılmış olarak incelemenize açılır.” - Ses kaydı alıyor musunuz?
Zayıf cevap: “Gerekirse gizli kayıt alırız, kanıt güçlü olur.”
Güçlü cevap: “Almayız. Kanıt; kayıtlı saat, senaryo adımları ve yazılı gözlemdir.” - Neden öteki tekliften ucuz?
Zayıf cevap: “Aynı iş, daha iyi fiyat.”
Güçlü cevap: “Kapsamları yan yana koyalım: ziyaret sayısı, dağılım, kanal, rapor düzeyi. Fark nerede?”
Zayıf cevaplar yanlış olmak zorunda değil; çoğunun sorunu kontrol edilememesidir. Gizli kayıt cevabının sorunu ise hukuki risktir (8. soru).
İlgili rehberler
- Bayiniz markanızı sizin çizginizde mi temsil ediyor? Bayi kanalında 10 rahatsız soru, kanıtları ve sınırlarıyla.
- Bir araştırma raporunu nasıl değerlendirirsiniz? Teslim edilen raporu dört soruyla okumak.
- Araştırma önerisini ekibinize nasıl sunarsınız? Seçtiğiniz teklifi kurum içinde savunmak.
Teklif istemeden önce ağınızda neyi ölçtüğünüzü görmek için: Kanal temsil risk testi, 12 soru · Evet / Hayır / Emin değilim. Test tarayıcınızda çalışır; cevaplarınız ve puanınız hiçbir yere gönderilmez; sonuçtan talep oluşturursanız yalnız silebileceğiniz kısa bir not forma geçer.
Sonraki adım
Bu soruları bize sorun: talep yazınKaynaklar
- K01 CH-07 · Makofske, sürpriz denetim ve ihlal tespiti Economics Letters 177 (ön baskı MPRA) · 2019 Erişim:
- K02 CH-08 · Cheo ve diğerleri, gizli hasta duyurusunun reçete davranışına etkisi (randomize deney) Health Economics Review 10 · 24 Eylül 2020 Erişim:
- K03 JENNER2006 · Jenner ve diğerleri, el hijyeninde beyan edilen ve gözlenen uygulama Journal of Hospital Infection 63(4) · Ağustos 2006 Erişim:
- K04 CH-10 · Blessing ve Natter, gizli müşteri puanı, müşteri memnuniyeti ve satış Journal of Retailing 95(3) · 2019 Erişim:
- Y02 When to Use Which User-Experience Research Methods (Christian Rohrer) Nielsen Norman Group · 17 Temmuz 2022; son inceleme 15 Temmuz 2026 Erişim:
- Y01 ICC/ESOMAR International Code on Market, Opinion and Social Research and Data Analytics ICC ve ESOMAR · 2025 revizyonu Erişim:
- N33a AAPOR Code of Professional Ethics and Practices (Revised June 2026) AAPOR · Haziran 2026 Erişim:
- L01 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (güncel metin) Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) · Kabul 24 Mart 2016; Resmî Gazete 7 Nisan 2016, sayı 29677 Erişim:
- L02 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (güncel metin), madde 133–135 Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) · Kabul 26 Eylül 2004; Resmî Gazete 12 Ekim 2004, sayı 25611 Erişim:
- L03 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (güncel metin), madde 4 Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) · Kabul 7 Aralık 1994; Resmî Gazete 13 Aralık 1994, sayı 22140 Erişim:
- L04 Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (Tebliğ No: 2002/2), madde 4 Rekabet Kurulu; Mevzuat Bilgi Sistemi · Resmî Gazete 14 Temmuz 2002, sayı 24815 (2007/2 ve 2021/4 değişiklikleriyle) Erişim:
- L05 Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz Rekabet Kurumu · Kurumun sitesindeki Haziran 2022 tarihli PDF Erişim:
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu rehberde yanıtını bulamadığınız soruyu yazın.
- E-posta adresinizi yazarsanız yanıtımızı bu adrese göndeririz; yazmazsanız yanıt gönderemeyiz ve sorunuzu yalnız rehberleri geliştirmek için kullanırız.
- İyi sorular, kişisel veri içermeyecek biçimde yeniden yazılarak bu rehbere ya da yeni bir rehbere eklenebilir; adınız ve e-posta adresiniz yayımlanmaz.
Sorunuz alındı.
Kayıt no:
Yanıtımızı yazdığınız e-posta adresine göndereceğiz. Yazışmalarda kayıt numarasını kullanabilirsiniz.
E-posta adresi yazmadığınız için size yanıt gönderemeyiz; sorunuz rehberleri geliştirmek için kullanılır. Yanıt almak isterseniz yeni bir soru gönderirken adresinizi yazın.