Rehber · Kurumlar için
Yapay zekâ destekli araştırmada insan nerede yer alır?
Kısa cevap
Bizim çalışmamızda veriyi insanlar toplar, son kararı bir insan verir. Gizli müşteri ziyaretini, anketi, görüşmeyi ve gözlemi saha ağındaki kişiler yapar; yapay zekâ yanıtı katılımcı yanıtı yerine kullanılmaz. Analizde yapay zekâ araçlarından yararlanılabilir, ama yapay zekânın önerdiği hiçbir tema, özet ya da argüman bir insan incelemeden ve onaylamadan rapora girmez. Teklifler, saha planı ve saha ağına yapılan başvurular için de son karar insan gözüyle, insan eliyle verilir.
Bu soru neden önemli?
“Yapay zekâ destekli araştırma” iki çok farklı şeyi anlatabilir: insanlardan toplanan verinin analizinde yapay zekâdan yardım almak ya da insanların yerine yapay zekâya yanıt ürettirmek. Meslek standardı bu ikisini açıkça ayırıyor.
Kamuoyu araştırmacılarının ABD merkezli meslek kuruluşu AAPOR’un Haziran 2026’da güncellenen meslek koduna göre yapay zekâyla üretilen, çıkarılan ya da modellenen yanıtlar araştırma “katılımcısı” sayılmaz. Aynı kod, veri toplamada ya da veri işlemede yapay zekâ kullanıldıysa iki şeyin açıklanmasını ister: yapay zekânın hangi iş için kullanıldığı ve çıktısının hangi adımda araştırmacılar tarafından doğrulandığı.
Pew Research Center’ın Eylül 2026’da yayımladığı bir deney de bu ayrımı destekliyor. Bir yapay zekâ modeline gerçek panel katılımcılarının rolü verildiğinde ortaya çıkan yanıtlar insan yanıtlarından belirgin biçimde saptı. Aynı rapor, yapay zekânın gerçek yanıtları açık uçlu sorularda sınıflandırmak ya da analiz kodu yazmak gibi işlerde kullanılabileceğini belirtiyor. Deneyin ayrıntılarını ayrı bir rehberde anlattık.
Süreç boyunca insan nerede?
| Aşama | İnsan ne yapar? | Yapay zekânın yeri |
|---|---|---|
| Talep ve kapsam | Talebinizi okuruz, eksik bilgiyi sorarız. Kapsam ve teklif insan onayıyla gönderilir; siz yazılı olarak onaylamadan iş başlamaz. | Karar vermez. Gönderilen her teklif insan onayından geçer. |
| Saha planı | Hangi görevi, hangi rolde ve hangi bölgede kimin üstleneceği insan onayıyla kesinleşir. | Plan ve iş akışı araçlarla hazırlanabilir; son onay insandadır. |
| Veri toplama | Ziyareti, anketi, görüşmeyi ve gözlemi saha ağındaki kişiler yapar. Gözlem ve yorum ayrı kaydedilir. | Katılımcının yerine geçmez; ziyaret, gözlem ya da yanıt üretmez. |
| Kayıt kontrolü | Kayıtlar raporlamadan önce kontrol edilir; kapsama göre ilk kontrolü saha ekip lideri yapar. | Kayıt yerine geçmez. |
| Analiz | Bulgular özgün saha kayıtlarına dayanır. | Yararlanılabilir; örneğin açık uçlu yanıtları gruplamak için öneri ya da metin düzenleme. Önerisi bir taslaktır. |
| Uzman değerlendirmesi | Kapsama göre akademisyen veya sektör uzmanı görüş verir; görüş, bulgudan ayrı yazılır. | Uzman görüşünün yerine geçmez. |
| Rapor ve son onay | Hiçbir bulgu insan incelemesi ve onayı olmadan rapora girmez. Her bulgunun tarihi, örneklemi, yöntemi ve sınırı yazılır. | Onay vermez. |
| Karar | Kararı siz verirsiniz; rapor seçenekleri dayanaklarıyla karşılaştırır. | Karar vermez. |
“Onay” ne demektir?
Teslim ettiğimiz raporda her bulgunun tarihi, örneklemi, yöntemi ve sınırı yazılıdır. Bu bilgiler ancak bir saha kaydından gelebilir. Bu yüzden yapay zekânın ürettiği bir cümle, dayandığı kayıt gösterilemiyorsa bulgu olamaz.
Onay, bir insanın bu bağa bakması ve öneriyi kabul etmesi, düzeltmesi ya da reddetmesi demektir. Raporlarda bu son onay bir insanındır. Aynı ilke tekliflerde, saha planında ve saha ağına yapılan başvurularda da geçerlidir: süreç araçlarla hızlanabilir, ama son karar insan gözüyle, insan eliyle verilir.
İyi tasarlanmış bir yapay zekâ kullanımı neye benzer?
Microsoft’un insan ve yapay zekâ etkileşimi için yayımladığı ilkeler (HAX), bir yapay zekâ sisteminin ne yapabildiğini ve bunu ne kadar iyi yapabildiğini açıkça göstermesini, hatalı bir çıktının kolayca düzeltilebilmesini ve sistemin neden öyle davrandığının anlaşılabilmesini önerir. Bir araştırma raporunda bunun karşılığı basittir: yapay zekânın hangi işte kullanıldığı bilinir, önerisi özgün kayıtla karşılaştırılabilir ve yanlış bir öneri bir insan tarafından reddedilebilir.
Türkiye’de bir uygulayıcı da (Kuantum Araştırma) benzer bir yaklaşımı anlatıyor. Kuantum Araştırma’nın yapay zekâ destekli karar modelleri üzerine yazısı, yapay zekânın veri analizi ve tahminleme görevlerini üstlendiği, stratejik yönlendirme ve nihai karar sorumluluğunun ise insanlarda kaldığı karma bir modeli anlatıyor.
Temsili örnek: açık uçlu yanıtlarda tema önerisi
Temsili örnek gerçek bir çalışmaya ait değildir.
Bir saha araştırmasında üyeliğini sonlandıran müşterilere “Üyeliğinizi neden sonlandırdınız?” diye açık uçlu bir soru soruldu ve kırk yanıt toplandı. Analizde bir yapay zekâ aracı, bu yanıtları beş temaya ayırmayı önerdi. İnceleme sırasında şunlar görüldü:
- “Fiyat” teması yalnız iki yanıta dayanıyordu. Tema tutuldu, ama raporda yüzde olarak değil, “iki yanıtta geçti” diye ham sayıyla yazıldı.
- “Uygulama sorunları” teması aslında iki ayrı şikâyeti birleştiriyordu: giriş yapamama ve ödeme hatası. Tema ikiye ayrıldı.
- Önerilen özet cümlelerden biri, hiçbir yanıtta geçmeyen bir ifade içeriyordu. Bu cümle rapordan çıkarıldı.
Raporda temalar, her birine dayanan yanıt sayısı ve özgün yanıtlardan kısa alıntılarla yer aldı. Yöntem notunda yapay zekânın tema önerisi için kullanıldığı ve temaların kayıtlarla karşılaştırılarak düzenlendiği yazıldı. Gerçek bir raporda son onay bir insana aittir.
Kontrol listesi
Bir araştırma teklifinde ya da raporunda “yapay zekâ destekli” ifadesini gördüğünüzde şunları sorun:
- Veriyi kim topladı: insanlar mı, bir model mi?
- Sentetik, yani yapay zekâ üretimi yanıt kullanıldı mı? Kullanıldıysa ayrı işaretlenmiş mi?
- Yapay zekâ hangi işte kullanıldı?
- Yapay zekânın çıktısı hangi adımda, kim tarafından kontrol edildi?
- Her bulgunun dayandığı kayıt gösterilebiliyor mu?
- Rapora son onayı kim verdi?
İlgili rehberler
- Yapay zekâ anket katılımcılarının yerini alabilir mi? Pew deneyinin ayrıntıları ve sınırları.
- Saha gözleminde neyi kaydetmelisiniz? Bulgunun dayandığı insan kaydı nasıl tutulur?
- Gizli müşteri firması seçerken sorulacak sorular Teklifte yapay zekâ kullanımını ve veriyi kimin topladığını sormak.
Bayi ya da franchise ağınızda neyin ancak sahada, insan gözüyle ölçülebileceğini görmek için: Kanal temsil risk testi, 12 soru · Evet / Hayır / Emin değilim. Test tarayıcınızda çalışır; cevaplarınız ve puanınız hiçbir yere gönderilmez; sonuçtan talep oluşturursanız yalnız silebileceğiniz kısa bir not forma geçer.
Sonraki adım
Nasıl çalıştığımızı okuyunKaynaklar
- N33 Standards and Ethics AAPOR (American Association for Public Opinion Research) · Haziran 2026 sürümü Erişim:
- N33a AAPOR Code of Professional Ethics and Practices (Revised June 2026) AAPOR · Haziran 2026 Erişim:
- N34 Can AI Stand In for Human Survey-Takers? Not Really Pew Research Center · 30 Eylül 2026 Erişim:
- N24 HAX Design Library: Guidelines for Human-AI Interaction Microsoft · Sayfada tarih yok Erişim:
- N13 Yapay zekâ destekli B2B karar modelleri (blog yazısı) Kuantum Araştırma · 30 Ocak 2026 Erişim:
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu rehberde yanıtını bulamadığınız soruyu yazın.
- E-posta adresinizi yazarsanız yanıtımızı bu adrese göndeririz; yazmazsanız yanıt gönderemeyiz ve sorunuzu yalnız rehberleri geliştirmek için kullanırız.
- İyi sorular, kişisel veri içermeyecek biçimde yeniden yazılarak bu rehbere ya da yeni bir rehbere eklenebilir; adınız ve e-posta adresiniz yayımlanmaz.
Sorunuz alındı.
Kayıt no:
Yanıtımızı yazdığınız e-posta adresine göndereceğiz. Yazışmalarda kayıt numarasını kullanabilirsiniz.
E-posta adresi yazmadığınız için size yanıt gönderemeyiz; sorunuz rehberleri geliştirmek için kullanılır. Yanıt almak isterseniz yeni bir soru gönderirken adresinizi yazın.